EXW Teslim Şeklinde Yükleme Sorumluluğu:
Fiilî Yükleme ile Hukuki Rizikonun Karıştırılması Sorunu
Uluslararası ticarette EXW (Ex Works / İşyerinde Teslim) teslim şekli, satıcının en az yükümlülük üstlendiği Incoterms teslim şekli olarak kabul edilmektedir. Incoterms 2020 sistematiğinde EXW’nin temel mantığı; satıcının malları kendi tesisinde, deposunda veya kararlaştırılan yerde alıcının tasarrufuna hazır bulundurması ve bu noktadan itibaren taşıma organizasyonu ile taşıma rizikolarının esasen alıcıya ait olmasıdır. (academy.iccwbo.org)
Ancak uygulamada teorik yapı ile ticari pratik çoğu zaman birebir örtüşmemektedir. Özellikle konteyner taşımalarında, taraflar EXW teslim şeklini kararlaştırmış olsa dahi, yükleme işlemleri çoğu zaman satıcının personeli, deposu veya forklift operatörleri aracılığıyla fiilen satıcı tarafından gerçekleştirilmektedir. İşte uyuşmazlıkların önemli kısmı da tam bu noktada ortaya çıkmaktadır.
1. EXW Teslimde Temel Hukuki Yapı
EXW teslim şeklinde satıcının asli yükümlülüğü, malları kararlaştırılan yerde teslim almaya hazır halde bulundurmaktır. Incoterms sistemine göre yükleme, taşıma, navlun, ihracat organizasyonu ve taşıma rizikoları esas itibarıyla alıcıya aittir. ICC Academy tarafından da belirtildiği üzere, EXW’de malların alıcının gönderdiği araca yüklenmesi dahi kural olarak alıcının risk ve masraf alanında kalmaktadır. (academy.iccwbo.org)
Incoterms 2020 kurallarında EXW teslim şeklinde satıcının teslim yükümlülüğü (A2) ve alıcının tesellüm yükümlülüğü (B2) aşağıdaki gibi belirtilmektedir:
“A2 Teslim
Satıcı, malları belirlenen teslim yerinde, eğer varsa, kararlaştırılan noktada, herhangi bir taşıma aracına yüklenmemiş olarak, alıcının tasarrufuna bırakarak teslim etmelidir. Eğer belirlenen teslim yerinde belli bir nokta kararlaştırılmamışsa ve eğer uygun birkaç nokta varsa, satıcı teslim yeri içindeki bu noktalardan kendi amacına en uygun olanını seçebilir. Satıcı malları kararlaştırılan tarihte veya kararlaştırılan süre içerisinde teslim etmelidir.” (Erdem, H. Ercüment. Milletlerarası Ticaret Hukuku. On İki Levha Yayıncılık, 2020. Sayfa 852)
“B2 Tesellüm
Alıcı, mallar A2 hükmü uyarınca teslim edildiğinde ve A10 hükmü uyarınca ihbarda bulunulduğunda onları teslim almalıdır.” (Erdem, H. Ercüment. Milletlerarası Ticaret Hukuku. On İki Levha Yayıncılık, 2020. Sayfa 852)
Benzer şekilde yargı kararlarında ve doktrinde, EXW teslim şeklinin “satıcı için minimum sorumluluk” esasına dayandığı ve satıcının malları yalnızca hazır bulundurmakla teslim yükümlülüğünü yerine getirdiği ifade edilmektedir.
2. Yargı Kararlarında ve Doktrinde EXW
“(…)Bu satımda satıcı malları, kendi fabrika, depo ya da işyerinde alıcının tasarrufuna bırakarak alıcıya teslim eder. Satıcının malları herhangi bir taşıma aracına yükleme zorunluluğu bulunmamaktadır. Malın alıcıya teslim anından itibaren mallarla ilgili bütün masraflar ile riskler alıcıya geçer. EXW teslim şeklinde, satıcı yönünden asgari yükümlülükler getirilmiştir. (…)” (İstanbul B.A.M. 14. H.D. E. 2025/935, K. 2025/1008, T. 04.06.2025)
“(…)Ancak, davacı vekili, 19.09.2007 havale tarihli bilirkişi raporuna itiraz dilekçesinde, dava konusu emtialara ilişkin faturaların açıklamalar bölümünde “EXM”, Milletlerarası Ticaret Odası tarafından düzenlenen İNCOTERM kurallarına göre, “satıcının işyerinde teslim” kaydının (EXW-EX WORK) bulunduğunu, bu kaydın ticari işletmede teslim anlamına geldiğini, eğer aksine bir düzenleme yoksa satıcının tek yükümlülüğünün emtiayı ticari işletmesinde alıcının emrine hazır bulundurmak olduğunu(…)”(Y. 11. H.D. E. 2008/2974, K. 2009/7352, T. 15.06.2009)
“(…)Dosyada bulunan ihraç gümrük beyannamesinde satılan ürünlerin alıcısına tesliminin FABRİKA TESLİM (EXWORKS – EXW) şeklinde olduğu, bu tür sözleşmelerde satıcının kendi kuruluşunda ya da ona ait başka bir yerde malları alıcı için hazır etmesi ile yükümlülüklerinin sona ereceği, malların satıcının işletmesinden alınarak istenilen yere götürülmesi ile ilgili bütün masraf ve risklerin alıcıya ait olacağı, bunun aksinin de kararlaştırılabileceği (bkz. Şanlı/Ekşi, Uluslararası Ticaret Hukuku, s:115) ancak aksine bir hüküm bulunduğuna ilişkin dosyaya bir sözleşme sunulmadığı görülmekle davacının navlun bedelini davalıdan talep edemeyeceğinden davanın reddine karar verilmiş(…)” (Ankara 10. Asliye Ticaret Mahkemesi E. 2024/53, K. 2025/15, T. 13.01.2025)
“(…)Satışın EXW teslim şeklinde yapılmış olması halinde satıcının sorumluluğu alıcının belirlediği taşıyıcıya malları teslim etmekle sona erer. Yükleme, taşıma limanında oluşacak masraflar, kayıp veya hasarlı malların riski alıcıya geçer. EXW satış şeklinde, alıcı, yani ithalatçı, malları satıcı, yani ihracatçının fabrika veya deposundan teslim alarak, nihai varış noktasına kadar, gümrükleme, sevkiyat, sigorta, dahil tüm masraf ve riski üstlenmektedir. (…)” (İstanbul 17. Asliye Ticaret Mahkemesi E. 2017/329, K. 2021/38, T. 29.01.2021)
“FCA teslim şeklinde satıcının emtiayı, alıcı ile mutabık kaldığı kendi ülkesinde bir yerde alıcı tarafından belirlenen taşıyıcıya, gümrükleme işlemlerini tamamlayarak teslim etmesi ile sorumluluğu sona ermekte, tüm sorumluluk alıcıya geçmektedir. Bu teslim şeklinde satıcının, kendi ülkesinde belirlenen yerde emtiayı taşıyıcıya teslimi ile sorumluluğunun sona ermesi esas olup, emtianın araca yüklenmesi satıcının (göndericinin) sorumluluğunda değildir. Exw teslim şeklinde de, emtianın alıcı tarafından satıcının fabrikası veya işyerinden alınarak götürülmesi ilkesi geçerli olup, malın yüklenmesinde ve taşınmasında satıcının bir sorumluluğu bulunmamakta, yükleme sorumluluğu alıcıya ait olmaktadır. (Bkz. Yargıtay 11 HD; 13.09.2017 T., 2016/1722 E., 2017/4302 K.) (…)
(…) Her ne kadar davalı taşıyıcı ve davacı taraf, yüklemenin davalı satıcı/göndericinin personelince yapılmış olması sebebiyle zarardan sorumlu olduğunu iddia etmişlerse de; CMR senedinde yüklemenin gönderici tarafından yapılacağına dair bir kayıt bulunmamaktadır. Navlun faturası ve gümrük beyannamesi ile belirlenen teslim şekillerine göre davalı satıcı, akdi olarak üstlenmediği yükleme nedeniyle meydana gelen zarardan sorumlu değildir. Yüklemenin fiilen davalı satıcının personeli tarafından yerine getirilmiş olması, satıcının sorumluluğunu doğurmayacağından, bilirkişi raporunda yüklemeyi fiilen yapan kişilerin ifa yardımcısı oldukları yönündeki tespit isabetlidir. Bu noktada yükleme sorumluluğunun kime ait olduğunun tespiti önemlidir. Dava dışı alıcı ile davalı taşıyıcı arasında yapılmış bir taşıma sözleşmesi bulunmayıp, davalı taşıyıcı tarafından düzenlenen navlun faturasında teslim şekli exw olarak belirlendiğinden, yukarıda açıklandığı üzere bu teslim şekline göre yükleme sorumluluğu dava dışı alıcıdadır. Dolayısıyla yüklemeyi fiili olarak yapan davalı satıcının personeli dava dışı alıcının ifa yardımcısıdır.(…)” (İstanbul B.A.M. 13. H.D. E. 2021/513, K. 2023/506, T. 23.03.2023)
Doktrinde de EXW teslim şeklinin satıcı lehine en dar sorumluluk rejimini öngördüğü genel kabul görmektedir ve EXW teslimde yükleme ve taşıma organizasyonunun esasen alıcı alanında kaldığı aşağıdaki gibi belirtilmektedir:
“Satım sözleşmesinin taraflarının EXW teslim şeklini tercih etmeleri durumunda dikkat etmeleri gereken önemli hususlar vardır. Buna göre, alıcının, malların taşıma aracına yüklenmesi ile ihracat işlemlerine yönelik yükümlülüklerini yerine getiremeyecek olması durumlarında, EXW kuralının kullanılmaması gerekir. Başka bir ifadeyle, her şeyden önce bu teslim şeklinde (EXW) satıcının, malları yüklemek için daha uygun durumda olsa dahi alıcıya karşı, yüklemeye ilişkin herhangi bir yükümlülüğü yoktur. Buna rağmen satıcı, malları yükleme faaliyetini üstlenir ise bunu, risk ve masrafları alıcıya ait olmak üzere yapar. Satıcının malları yüklemek için uygun konumda bulunması durumlarında ve yükleme işlemlerine yönelik risk ve masraflarının da satıcıya ait olması isteniyor ise masrafları ve riskleri satıcıya ait olmak üzere yükleme borcunu öngören FCA teslim şeklinin seçilmesi daha doğru olacaktır.” (Dr. Muhammetnazar İLYASOV, Milletlerarası Ticarette Teslim Şekilleri: Incoterms 2010 Kuralları, Seçkin Yayınları, 2019, Ankara., s.44.)
3. Uygulamada Satıcılar Neden Fiilen Yükleme Yapmaktadır?
Her ne kadar EXW teslimde yükleme sorumluluğu teorik olarak alıcı alanında bulunsa da, ticari hayatta yükleme işlemleri çoğu zaman satıcı tarafından yapılmaktadır. Bunun temel sebepleri şunlardır:
- Depo ve forklift organizasyonunun genellikle satıcıda bulunması,
- Yüklemenin operasyonel olarak genellikle satıcı tarafından daha hızlı yapılabilmesi,
- Malların düzgün istiflenmesinin sağlanmak istenmesi,
- Taşıma sırasında oluşabilecek hasar riskinin azaltılmasının hedeflenmesi,
- Ticari ilişkinin korunması amacıyla alıcıya operasyonel kolaylık sağlanması.
Özellikle konteyner taşımalarında satıcılar çoğu zaman malları kendi personeli aracılığıyla konteynere yerleştirmekte, istiflemekte veya mühürleme sürecine fiilen yardımcı olmaktadır.
Ancak burada kritik mesele şudur:
Satıcının fiilen yükleme yapması, tek başına yükleme rizikosunu hukuken üstlendiği anlamına gelmez.
4. Fiilî Yardım ile Hukuki Sorumluluk Aynı Şey Değildir
Uygulamada sıklıkla karşılaşılan hata, yükleme işlemini fiilen gerçekleştiren tarafın otomatik olarak tüm yükleme zararlarından sorumlu olduğu varsayımıdır. Oysa Incoterms sistemi yalnızca fiilî operasyonu değil; tarafların riziko paylaşımını ve sözleşmesel sorumluluk alanını düzenlemektedir.
Bu nedenle EXW teslim şeklinde satıcının yüklemeye yardımcı olması ile yükleme kaynaklı tüm zararları üstlenmesi hukuken aynı sonuçları doğurmaz.
Doktrin ve yargı kararlarında da belirtildiği üzere, taraflar isterlerse satıcının yüklemeyi yapacağını ayrıca kararlaştırabilirler; ancak böyle bir düzenleme yoruma yer vermeyecek biçimde açık bir şekilde yapılmalıdır.
Başka bir ifadeyle:
- Satıcının forklift sağlaması,
- Malları konteynere yerleştirmesi,
- İstifleme sürecine yardım etmesi,
- Operasyonel destek sunması
tek başına EXW teslim şeklinin riziko dağılımını değiştirmez.
Bunun aksinin kabulü için tarafların açık biçimde:
- yükleme sorumluluğunu,
- yükleme kaynaklı zarar rizikosunu,
- yanlış istifleme sonucunda doğacak sorumluluğu
satıcıya yüklediklerini sözleşmesel olarak kararlaştırmış olmaları gerekir.
5. Risk Geçişi ile Operasyonel Sürecin Karıştırılması
Uluslararası ticaret uyuşmazlıklarında en sık karşılaşılan sorunlardan biri de “fiilî kontrol” ile “hukuki risk geçişi” kavramlarının birbirine karıştırılmasıdır.
Örneğin:
- malların konteyner içine yanlış yüklenmesi,
- yükün kayması,
- taşıma sırasında ambalajın zarar görmesi,
- konteyner içi dengesizlik,
- mühür veya istifleme uyuşmazlıkları
gibi durumlarda alıcı taraf çoğu zaman “yüklemeyi satıcı yaptı” argümanına dayanarak satıcıya sorumluluk yöneltmektedir.
Ancak Yargıtay’ın Incoterms yorumlarında da vurgulandığı üzere, Incoterms kuralları esasen taraflar arasındaki risk ve masraf paylaşımını düzenleyen satış sözleşmesi hükümleridir.
Bu nedenle somut olay değerlendirmesinde şu sorular önem taşır:
- Taşıma organizasyonunu kim yaptı?
- Taşıyanı kim seçti?
- Konteyner ve sevkiyat organizasyonu kimin kontrolündeydi?
- Taraflar yükleme rizikosuna ilişkin özel bir düzenleme yaptı mı?
- Satıcının fiilî yardımı, açık bir sorumluluk üstlenme iradesi içeriyor mu?
Bu unsurlar incelenmeden yalnızca “yüklemeyi satıcı yaptı” gerekçesiyle otomatik olarak satıcının yüklemeyle ilgili sorumlu tutulması, EXW teslim şeklinin mantığıyla bağdaşmayabilir.
6. Alıcı Taraf İçin EXW Yerine FCA Kullanımı Neden Daha Güvenlidir?
ICC Academy tarafından da belirtildiği üzere, uygulamada EXW yerine çoğu zaman FCA (Free Carrier) teslim şeklinin tercih edilmesi alıcı taraf için daha güvenli ve sağlıklı sonuçlar doğurabilmektedir. Çünkü FCA teslim şeklinde satıcının yükleme sorumluluğu ve risk geçiş noktası EXW’e göre daha net düzenlenmektedir. (academy.iccwbo.org)
Özellikle:
- satıcının fiilen yükleme yaptığı,
- ihracat işlemlerine aktif katıldığı,
- konteyner organizasyonunun satıcı koordinasyonuyla yürüdüğü
işlemlerde FCA teslim şekli, EXW’e kıyasla daha az yorum uyuşmazlığı yaratabilmektedir.
7. Yüklemenin Hukuki Sorumluluğuna Dair Yazılı Sözleşme Çoğu Zaman Hiç Kurulmamakta, İlişki E-Posta ve WhatsApp Üzerinden Yürümektedir
Uluslararası ticarette uygulamada taraflar çoğu zaman detaylı bir satış sözleşmesi imzalamamaktadır. Bunun yerine:
- proforma faturalar,
- sipariş emirleri (purchase order),
- teklif yazışmaları,
- e-postalar,
- WhatsApp görüşmeleri
üzerinden ticari ilişki kurulmaktadır.
Birçok somut olayda “EXW” ibaresi yalnızca:
- proforma faturada,
- sipariş emrinde,
- teklif formunda
yer almakta; yüklemenin hukuki sorumluluğuna ilişkin hiçbir ayrıntılı hüküm düzenlenmemektedir.
Ancak tarafların çalışanları, operasyon yetkilileri, depo sorumluları, lojistik görevlileri veya ifa yardımcıları süreç boyunca:
- yükleme,
- mühürleme,
- konteyner kontrolü,
- istifleme,
- taşıma organizasyonu
gibi konularda detaylı yazışmalar yapmaktadır.
İşte bu yazışmalar, ileride çıkabilecek uyuşmazlıklarda tarafların gerçek iradesinin yorumlanması bakımından son derece kritik hâle gelmektedir.
Nitekim, Yargıtay 11. Hukuk Dairesi’nin çeşitli kararlarında, teslim şekillerinin yorumunda yalnızca şekli kayıtların değil; tarafların ticari ilişki boyunca ortaya koydukları gerçek iradelerin ve ticari uygulamanın da dikkate alınması gerektiği vurgulanmaktadır. Benzer şekilde Yargıtay, ticari sözleşmelerin yorumunda yalnızca tek bir belgeye değil; tarafların birbirlerine gönderdikleri ticari yazışmalara, e-postalara ve uygulamadaki davranışlarına da önem vermektedir. (Bkz: Yargıtay 11. Hukuk Dairesi’nin 2015/4749 E., 2015/11325 K. sayılı kararı)
8. Yazışmalar, Sözleşmeyi Fiilen Değiştirebilir
Türk hukukunda sözleşmelerin yorumunda yalnızca ilk imzalanan metne değil, tarafların sonraki davranışlarına ve irade açıklamalarına da bakılır.
Dolayısıyla taraflar:
- ilk aşamada EXW teslim şeklini kararlaştırmış,
- hatta yükleme rizikosunun (hukuki sorumluluğun) satıcıya ait olduğunu kabul etmiş
olsalar dahi; sonradan yaptıkları yazışmalarla bu sorumluluk rejimini değiştirmiş olabilirler.
Örneğin satıcının çalışanı tarafından gönderilen:
- “yükleme tamamen bizim sorumluluğumuzda yapılmıştır”
- “konteyner mühürleri tarafımızca kontrol edilmiştir”
- “yükleme güvenliği tarafımızca sağlanmıştır”
gibi ifadeler, ileride satıcının aleyhine yorumlanabilecek yeni bir irade açıklaması niteliği taşıyabilir.
Benzer şekilde alıcı tarafın:
- yüklemenin tamamen kendi kontrolünde yürütüldüğünü,
- şoförlerin kendi organizasyonunda olduğunu,
- konteyner mühürlerinin taşıyan tarafından getirildiğini
kabul eden ve bu minvaldeki yazışmaları da sorumluluğun yorumlanmasında önemli delil niteliği taşıyabilir.
9. Tarafların Yazışmalardaki Beyanları Hayati Öneme Sahip Olabilir
Uygulamada birçok şirket çalışanı:
- operasyonel kolaylık sağlamak,
- ticari ilişkiyi bozmak istememek,
- sorunu hızlı çözmek istemek
amacıyla hukuki sonuç doğurabilecek ifadeler kullanabilmektedir.
Oysa özellikle:
- e-posta yazışmaları,
- WhatsApp mesajları,
- Microsoft Teams, Slack veya benzeri kurumsal platformlar üzerinden yapılan yazılı mesajlaşmalar,
- taşıma organizasyonuna ilişkin operasyonel e-postalar,
- konteyner, mühür, yükleme (loading instructions), VGM, rezervasyon teyidi (booking confirmation) ve diğer sevkiyat süreçlerine ilişkin lojistik operasyon bildirimleri
daha sonra mahkemelerde veya tahkim yargılamalarında delil olarak kullanılabilmektedir.
Bu nedenle tarafların:
- kendi gerçek iradelerini açık şekilde ortaya koymaları,
- hukuki sorumluluk üstlenmek istemiyorlarsa buna uygun ifade kullanmaları,
- operasyonel yardım ile hukuki sorumluluğu birbirine karıştırmamaları
son derece önemlidir.
Aksi halde, başlangıçta EXW teslim şekli ile kurulan ve yükleme rizikosunu kendiliğinden alıcı alanında bırakan ticari ilişki, sonradan yapılan yazışmalar nedeniyle farklı yorumlanabilir hâle gelebilir.
10. “Only Written Amendment” Kayıtlarının Önemi
Bazı sözleşmelerde:
“Sözleşme yalnızca tarafların yetkili temsilcileri tarafından yazılı ve imzalı şekilde değiştirilebilir.”
şeklinde hükümler yer almaktadır.
Bu tür hükümler (“no oral modification” veya “written amendment clause”) tarafların sonradan yaptıkları sıradan yazışmaların sözleşmeyi değiştirme etkisini sınırlayabilir.
Ancak uygulamada çoğu EXW ilişkisi zaten ayrıntılı yazılı sözleşmeye bağlanmadığından, taraflar arasındaki e-posta ve WhatsApp trafiği çoğu zaman uyuşmazlığın merkezine oturmaktadır.
Bu nedenle özellikle uluslararası ticarette:
- operasyon ekiplerinin,
- satış temsilcilerinin,
- depo görevlilerinin,
- lojistik personelinin
hukuki sonuç doğurabilecek beyanlar konusunda dikkatli olması ve bilinçlendirilmesi önem arz etmektedir.
11. Sonuç
EXW teslim şeklinde satıcının fiilen yükleme yapması, tek başına yükleme kaynaklı tüm zarar ve rizikoları üstlendiği anlamına gelmez. Incoterms sistematiğinde esas olan, tarafların risk paylaşımına ilişkin gerçek iradesidir.
Ancak uygulamada:
- yazılı sözleşme eksikliği,
- yalnızca proforma fatura veya purchase order ile ilerlenmesi,
- operasyonel yazışmaların kontrolsüz yürütülmesi
sebebiyle taraflar ciddi hukuki risklerle karşı karşıya kalmaktadır.
Özellikle:
- yükleme,
- istifleme,
- mühürleme,
- konteyner organizasyonu,
- taşıma süreci
gibi konularda yapılan e-posta ve WhatsApp yazışmaları, tarafların gerçek iradesinin yorumlanmasında belirleyici hâle gelebilmektedir.
Bu nedenle EXW teslim ilişkilerinde tarafların:
- yükleme sorumluluğunu açıkça düzenlemesi,
- risk paylaşımını yazılı şekilde belirlemesi,
- operasyonel yazışmalarda dikkatli dil kullanması,
- çalışanlarını bu konuda bilinçlendirmesi
uyuşmazlık riskinin azaltılması açısından büyük önem taşımaktadır.
Av. Muhammed Safa Koyuncu
KAYNAKÇA:
- iccwbo.org
- Erdem, H. Ercüment. Milletlerarası Ticaret Hukuku. On İki Levha Yayıncılık, 2020
- İstanbul B.A.M. 14. H.D. E. 2025/935, K. 2025/1008, T. 04.06.2025
- 11. H.D. E. 2008/2974, K. 2009/7352, T. 15.06.2009
- Ankara 10. Asliye Ticaret Mahkemesi E. 2024/53, K. 2025/15, T. 13.01.2025
- İstanbul 17. Asliye Ticaret Mahkemesi E. 2017/329, K. 2021/38, T. 29.01.2021
- İstanbul B.A.M. 13. H.D. E. 2021/513, K. 2023/506, T. 23.03.2023
- Muhammetnazar İLYASOV, Milletlerarası Ticarette Teslim Şekilleri: Incoterms 2010 Kuralları, Seçkin Yayınları, 2019
- 11.H.D. E. 2015/4749, K. 2015/11325